हिमालयका १० संवेदनशील हिमताल : नेपालमाथि बढ्दो जलवायु जोखिम

हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र बन्दा हिमतालको आकार विस्तार हुँदै गएको छ। प्राकृतिक बाँध भत्किए वा तालमा ठूलो हिमपहिरो खसेमा तल्लो तटीय बस्ती, सडक, पुल र जलविद्युत् आयोजनामा विनाशकारी बाढी आउन सक्छ।

नेपालका हिमाल केवल प्राकृतिक सौन्दर्यका प्रतीक होइनन्, देशको जलसुरक्षा, कृषि, ऊर्जा, पर्यटन र पारिस्थितिक सन्तुलनका आधार पनि हुन्। हिमालयमा हजारौँ वर्षदेखि सञ्चित हिउँ र बरफबाट उत्पन्न पानीले कोशी, गण्डकी र कर्णालीलगायतका नदी प्रणालीलाई जीवन दिएको छ। यही हिमाली जलभण्डार अहिले जलवायु परिवर्तनको चपेटामा पर्दै गएको छ।

विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि, हिमनदीको तीव्र क्षय र हिमाली भूगोलमा भइरहेका परिवर्तनले नयाँ हिमताल निर्माण हुने तथा पुराना ताल विस्तार हुने क्रमलाई महत्त्वपूर्ण जोखिमका रूपमा अगाडि ल्याएका छन्। हिमनदी पछाडि हट्दा त्यसको अग्रभागमा पानी जम्मा हुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा यो पानी ढुङ्गा, माटो र गेग्रानबाट बनेको प्राकृतिक बाँध अर्थात् मोरिनले थुनेर राखेको हुन्छ। बाँध कमजोर भएमा वा तालमा ठूलो हिमपहिरो अथवा चट्टान खसेर पानी उर्लिएमा हिमताल विस्फोटजन्य बाढी अर्थात् ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (GLOF) उत्पन्न हुन सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (UNDP) ले सन् २०२० मा सार्वजनिक गरेको अध्ययनले कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी बेसिन तथा भारत र चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा रहेका ४७ वटा हिमताललाई सम्भावित जोखिमयुक्त तालका रूपमा पहिचान गरेको थियो। तीमध्ये २१ नेपालमा, २५ चीनको तिब्बत क्षेत्रमा र एउटा भारतमा थिए। यो सङ्ख्या उक्त अध्ययनको समय र दायरासँग सम्बन्धित हो; यसलाई अहिलेको सम्पूर्ण हिमताल सङ्ख्या वा जोखिमको अन्तिम सूची मान्न मिल्दैन।

नेपालमा रहेका सबै हिमताललाई एउटै आधारमा क्रमबद्ध गरेर सबैभन्दा ठूलो वा सबैभन्दा जोखिमपूर्ण घोषणा गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। तालको क्षेत्रफल र पानीको आयतनसँगै प्राकृतिक बाँधको अवस्था, हिमपहिरोको सम्भावना, बाढी बग्ने मार्ग, तल्लो तटीय बस्ती र पूर्वाधारको जोखिम पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। त्यसैले यहाँ प्रमुख हिमताल, ऐतिहासिक महत्त्व बोकेका ताल तथा निगरानीका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण क्षेत्रलाई समेटिएको छ।

दोलखा जिल्लाको रोल्वालिङ उपत्यकामा अवस्थित च्छो रोल्पा नेपालका चर्चित तथा सम्भावित जोखिमयुक्त हिमतालमध्ये एक हो। हिमनदीको पग्लाइबाट विस्तार भएको यस तालको सम्भावित विस्फोटले रोल्वालिङ खोला र तामाकोशी नदी प्रणालीका तल्लो तटीय क्षेत्रलाई प्रभावित पार्न सक्छ।

च्छो रोल्पाको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै सन् २००० तिर तालको पानीको सतह करिब तीन मिटर घटाउने गरी निकास नहर निर्माण गरिएको थियो। तर पानीको सतह घटाउनु जोखिम पूर्ण रूपमा समाप्त हुनु होइन। तालको आकार, प्राकृतिक बाँधको अवस्था र वरपरका हिमनदीमा आउने परिवर्तनको निरन्तर निगरानी आवश्यक रहन्छ।

सोलुखुम्बु जिल्लाको खुम्बु क्षेत्रमा करिब ५,००० मिटरभन्दा माथिको उचाइमा रहेको इम्जा हिमताल जलवायु परिवर्तन र हिमताल जोखिम न्यूनीकरणको सन्दर्भमा विशेष महत्त्वपूर्ण छ। सन् १९६० को दशकमा साना हिमपग्लन पोखरीका रूपमा देखिएको यस तालको आकार पछि उल्लेखनीय रूपमा बढेको थियो।

सन् २०१४ को अध्ययनमा तालको क्षेत्रफल करिब १.२८ वर्ग किलोमिटर, गहिराइ झन्डै १४९ मिटर र पानीको आयतन करिब ७५.२ मिलियन घनमिटर अनुमान गरिएको थियो। यी ऐतिहासिक मापन हुन्; अहिलेको वास्तविक अवस्था जान पछिल्लो सर्वेक्षण आवश्यक पर्छ।

सरकार, नेपाली सेना र UNDP को सहकार्यमा सन् २०१६ मा कृत्रिम निकास नहर निर्माण गरी तालको पानीको सतह ३.४ मिटर घटाइएको थियो। जोखिम न्यूनीकरणका लागि आसपासका बस्तीलाई लक्षित गरी पूर्वसूचना प्रणालीसमेत स्थापना गरिएको थियो।

सङ्खुवासभा जिल्लाको मकालु–बरुण क्षेत्रमा रहेको तल्लो बरुण हिमताल हिमनदीको पग्लाइ र ताल विस्तारका कारण निगरानी आवश्यक पर्ने तालमध्ये एक हो। बरुण नदी हुँदै अरुण नदी प्रणालीसँग जोडिने यस क्षेत्रको भूगोलमा हिमपहिरो, चट्टान खस्ने घटना र प्राकृतिक बाँधको स्थिरताले सम्भावित बाढीको जोखिम निर्धारण गर्छन्।

तालको क्षेत्रफल वा पानीको आयतन ठूलो हुनु मात्रै विस्फोटको निश्चित सङ्केत होइन। जोखिमको वास्तविक मूल्याङ्कनका लागि बाँधभित्रको बरफ, पानी चुहिने मार्ग, तालमा खस्न सक्ने हिमपहिरोको सम्भावना र बाढीको बहाव मार्गसम्बन्धी अद्यावधिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

मनाङ जिल्लाको हिमाली क्षेत्रमा रहेको ठुलागी हिमताल मर्स्याङ्दी नदी जलाधारसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण हिमताल हो। यसको सम्भावित विस्फोटजन्य बाढीले तल्लो तटीय बस्ती, सडक, पुल र नदी किनारका पूर्वाधारमा असर पार्न सक्छ।

यस तालको जोखिमबारे निर्णय गर्दा प्राकृतिक बाँधको बनावट, पानीको दबाब, हिमनदीको पछिल्लो अवस्था तथा भूकम्प वा हिमपहिरोबाट उत्पन्न हुन सक्ने प्रभावलाई समग्र रूपमा अध्ययन गर्नुपर्छ। ताललाई जोखिमयुक्त ठहर गर्ने आधार र त्यसको वर्तमान जोखिमको स्तर पछिल्लो प्राविधिक मूल्याङ्कनबाट पुष्टि गरिनुपर्छ।

सोलुखुम्बु जिल्लाको हिमाली क्षेत्रमा रहेको लुम्दिङ छो दुधकोशी जलाधारसँग सम्बन्धित हिमताल हो। उच्च उचाइ, विकट भूगोल र कठिन पहुँचका कारण यस्ता तालको स्थलगत निरीक्षण चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

तालमाथिको भिरालो भूभागबाट चट्टान वा हिउँ खसेर पानी विस्थापित हुन सक्ने अवस्था, प्राकृतिक बाँधको बनावट र सम्भावित बाढीको मार्गको अध्ययन यसका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर, भू–आकृतिक नक्सा र स्थलगत मापनलाई एकीकृत गरेर जोखिम मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

गोरखा जिल्लाको मनास्लु क्षेत्रस्थित सामागाउँनजिक रहेको वीरेन्द्र ताल हिमनदीको पग्लाइसँग सम्बन्धित प्राकृतिक ताल हो। मनास्लु पदमार्गमा पर्ने यस तालको पर्यटकीय महत्त्व पनि छ।

वीरेन्द्र तालसम्बन्धी जोखिम मूल्याङ्कन गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक पक्ष बुझ्नुपर्छ—हिमतालको पानी बाहिर निस्कन प्राकृतिक बाँध फुट्नैपर्छ भन्ने छैन। तालमा ठूलो हिमपहिरो वा चट्टान खसेर पानी उर्लिँदा पनि आकस्मिक बाढी उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले तालको सतह र बाँधको निगरानीसँगै आसपासका भिरालो भूभागको अवस्था पनि अध्ययन गर्नुपर्छ।

सोलुखुम्बुको खुम्बु क्षेत्रमा रहेको दिग छो नेपालमा हिमताल विस्फोटजन्य बाढीको ऐतिहासिक उदाहरण हो। सन् १९८५ अगस्ट ४ मा यस क्षेत्रमा भएको हिमताल विस्फोटबाट आएको बाढीले नाम्चे क्षेत्रतर्फका संरचना, पुल र जलविद्युत् पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो।

यो घटनाले हिमतालबाट निस्किएको पानीको प्रभाव तालवरपर मात्र सीमित नहुने र नदीको बहाव मार्ग हुँदै धेरै तलसम्म पुग्न सक्ने तथ्य स्पष्ट पारेको थियो। त्यसैले हिमताल जोखिम व्यवस्थापनमा तालको निगरानीसँगै तल्लो तटीय क्षेत्रको पूर्वतयारी, सुरक्षित निकासी मार्ग र प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली अनिवार्य हुन्छ।

सोलुखुम्बुको थामे क्षेत्रमा सन् २०२४ अगस्ट १६ मा आएको विनाशकारी बाढी हिमाली क्षेत्रमा उत्पन्न हुने विपद्को जटिल उदाहरण हो। ICIMOD को सन् २०२५ मा प्रकाशित अध्ययनअनुसार करिब ४,९०० मिटरको उचाइमा रहेको तालमा ठूलो चट्टानी पहिरो खसेपछि पानी विस्थापित भएको र तालको बाँध भत्किएर बाढी आएको थियो। अध्ययनले करिब १ लाख ५६ हजार घनमिटर पानी बाहिरिएको उल्लेख गरेको छ।

यस घटनाले जलवायु परिवर्तनबाट उत्पन्न जोखिमलाई केवल तालको आकार वा पानीको आयतनबाट मात्र बुझ्न नसकिने देखाएको छ। चट्टानी पहिरो, हिमनदी, तालको प्राकृतिक बाँध र नदीको बहाव मार्गबीचको अन्तरसम्बन्धले बाढीको प्रभावलाई अझ गम्भीर बनाउन सक्छ।

सोलुखुम्बुको गोक्यो उपत्यकामा रहेका हिमतालहरूको शृङ्खला पर्यटन, हिमाली पारिस्थितिकी र जलस्रोतका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। आसपासका हिमनदीमा हुने परिवर्तनले तालको आकार, पानीको आपूर्ति र हिमाली भू–आकृतिमा प्रभाव पार्न सक्छ।

तर गोक्योका सबै ताललाई एउटै जोखिम श्रेणीमा राख्न मिल्दैन। प्रत्येक तालको प्राकृतिक बाँध, पानीको सञ्चय, सम्भावित हिमपहिरो र तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने प्रभाव छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्नुपर्छ। वैज्ञानिक निगरानी र पर्यटन व्यवस्थापनलाई सँगसँगै अघि बढाउनु यस क्षेत्रका लागि आवश्यक छ।

ताप्लेजुङ जिल्लाको कञ्चनजङ्घा हिमाली क्षेत्रमा रहेका हिमतालहरू पूर्वी नेपालको उच्च हिमाली जलस्रोत प्रणालीका महत्त्वपूर्ण अङ्ग हुन्। दुर्गम भूगोल, हिमनदीको परिवर्तन र सीमित स्थलगत पहुँचका कारण यी तालको नियमित अध्ययन चुनौतीपूर्ण छ।

यस क्षेत्रमा रहेका सबै ताललाई संयुक्त रूपमा एउटै ठूलो जोखिमयुक्त ताल घोषणा गर्नु उपयुक्त हुँदैन। उपग्रह तस्बिरबाट तालको क्षेत्रफल परिवर्तन, हिमनदीको पछाडि हट्ने क्रम र आसपासको भू-आकृतिक अवस्थाको अध्ययन गर्दै उच्च प्राथमिकताका ताल पहिचान गर्नुपर्छ। त्यसपछि स्थलगत निरीक्षण र सम्भावित बाढीको नमुना विश्लेषणका आधारमा जोखिम न्यूनीकरणका उपाय तय गर्न सकिन्छ।

हिमताल विस्फोटका पछाडि एउटै कारण हुँदैन। हिमतालको प्राकृतिक बाँध भत्किनु, बाँधमाथिबाट पानी बग्नु, बाँधभित्रको बरफ पग्लिनु, तालमा हिमपहिरो वा चट्टान खस्नु तथा पानीको दबाब बढ्नुजस्ता कारणले विस्फोटजन्य बाढी उत्पन्न हुन सक्छ।

जलवायु परिवर्तनले हिमनदी पग्लिने क्रम बढाउँदा नयाँ ताल बन्ने र विद्यमान ताल विस्तार हुने सम्भावना बढ्छ। तर प्रत्येक विस्तारित ताल अनिवार्य रूपमा फुट्छ भन्ने होइन। त्यसैले जोखिमको मूल्याङ्कन गर्दा मौसम, हिमनदी, प्राकृतिक बाँध, तालको पानी र सम्भावित बाढीको मार्गलाई एकीकृत रूपमा अध्ययन गर्नुपर्छ।

नेपालका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सीमापार जोखिम हो। चीनको तिब्बत क्षेत्रमा रहेका सम्भावित जोखिमयुक्त तालबाट निस्किएको पानी भोटेकोशी, तामाकोशी वा अरुणजस्ता नदी प्रणाली हुँदै नेपाल प्रवेश गर्न सक्छ। सन् २०२० को ICIMOD–UNDP अध्ययनमा पहिचान गरिएका ४७ सम्भावित जोखिमयुक्त तालमध्ये २५ चीनको तिब्बत क्षेत्रमा थिए। यसले हिमताल व्यवस्थापनमा अन्तरदेशीय सूचना आदानप्रदान र संयुक्त जोखिम न्यूनीकरणको आवश्यकता देखाउँछ।

जोखिम न्यूनीकरणका लागि अब के गर्ने?

पहिलो, जोखिमयुक्त हिमतालको अद्यावधिक सूची तयार गरी तिनको प्राथमिकता निर्धारण गर्नुपर्छ। उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर, स्वचालित जलसतह मापक, मौसम केन्द्र, भूकम्पीय निगरानी र स्थलगत निरीक्षणलाई एकीकृत गर्दै तालको अवस्थाबारे नियमित सूचना संकलन गर्नुपर्छ।

दोस्रो, आवश्यकताअनुसार तालमा स्वचालित सेन्सर, सञ्चार उपकरण र साइरन जडान गरी तल्लो तटीय बस्तीमा पूर्वसूचना प्रणाली विस्तार गर्नुपर्छ। तर उपकरण जडान गरेर मात्र हुँदैन; नियमित मर्मत, सञ्चारको निरन्तरता, स्थानीय जनशक्तिको तालिम र चेतावनी प्राप्त भएपछि के गर्ने भन्ने स्पष्ट कार्यविधि पनि आवश्यक हुन्छ।

तेस्रो, जोखिम मूल्याङ्कनले आवश्यक ठहर गरेका तालमा मात्र पानीको सतह घटाउने वा सुरक्षित निकास संरचना निर्माण गर्ने काम अघि बढाउनुपर्छ। प्रत्येक तालको भौगोलिक अवस्था फरक हुने भएकाले एउटै प्रविधि सबै ठाउँमा लागू गर्न मिल्दैन। वातावरणीय प्रभाव, निर्माणको सम्भाव्यता र दीर्घकालीन सुरक्षा मूल्याङ्कनपछि मात्र यस्तो काम गर्नुपर्छ।

चौथो, नदी किनारका बस्ती, पुल, सडक र जलविद्युत् आयोजनाको योजना बनाउँदा हिमताल विस्फोटबाट उत्पन्न हुन सक्ने बाढीलाई जोखिम मूल्याङ्कनमा समावेश गर्नुपर्छ। सम्भावित बाढीको मार्ग पहिचान गरी सुरक्षित आश्रयस्थल, निकासी मार्ग र समुदायमा आधारित विपद् अभ्यास सञ्चालन गर्नुपर्छ।

पाँचौँ, सीमापार हिमतालबाट उत्पन्न हुन सक्ने बाढीको जोखिम न्यूनीकरण गर्न नेपाल र चीनबीच तथ्याङ्क आदानप्रदान, प्राविधिक सहकार्य र आकस्मिक सूचना प्रणालीलाई बलियो बनाउनुपर्छ। हिमतालको जोखिम राजनीतिक सीमाभित्र सीमित नहुने भएकाले यस विषयमा क्षेत्रीय सहकार्य आवश्यक छ।

छैटौँ, नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु मञ्चमा हिमाली क्षेत्रको तीव्र तापक्रम वृद्धि, हिमनदीको क्षय र हिमतालजन्य विपद्का कारण भोगिरहेको क्षतिबारे वैज्ञानिक प्रमाणसहित आवाज उठाउनुपर्छ। जलवायु अनुकूलन, विपद् पूर्वतयारी र क्षति तथा नोक्सानीसम्बन्धी उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय कोषमा पहुँच बढाउन संस्थागत क्षमता विकास गर्नुपर्छ।

नेपालका हिमतालहरू प्राकृतिक सम्पदा र सम्भावित विपद् दुवैसँग जोडिएका छन्। तिनले जलस्रोत, पर्यटन, जैविक विविधता र नदी प्रणालीलाई योगदान दिन्छन्; तर केही तालको प्राकृतिक अवस्था र भौगोलिक अवस्थिति तल्लो तटीय बस्तीका लागि गम्भीर जोखिम बन्न सक्छ।

हिमताल फुटेपछि उद्धार र पुनर्निर्माणमा लाग्ने खर्चभन्दा पहिले नै जोखिम पहिचान, वैज्ञानिक अनुगमन, पूर्वसूचना र सुरक्षित पूर्वाधारमा लगानी गर्नु प्रभावकारी उपाय हो। हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनलाई केवल वातावरणीय विषयका रूपमा होइन, जलसुरक्षा, जनजीवन, ऊर्जा सुरक्षा र राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापनको साझा चुनौतीका रूपमा लिनुपर्छ।

हिमालमा हुने परिवर्तनको प्रभाव हिमालमै सीमित रहँदैन। त्यसको असर नदी, बस्ती, खेतबारी, जलविद्युत् र अन्ततः देशको अर्थतन्त्रसम्म पुग्छ। त्यसैले हिमतालको वैज्ञानिक अध्ययन, जोखिम न्यूनीकरण र जलवायु न्यायका लागि गरिने प्रयास आजको आवश्यकता मात्र होइन, भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो।